czwartek, 7 sierpnia 2014

Być albo nie być... bezpańskim psem.



Bezpańskie psy, reż. Tsai Ming-liang, Tajwan 2013.

W tym roku moje oglądanie filmów podczas Nowych Horyzontów miało w istocie podróżniczy wymiar. Każda z obejrzanych przeze mnie produkcji pochodziła z innego kraju, a zatem i z innej kultury. Oczywiście, najbardziej intrygujące jest to, co najbardziej odległe. Z moich dotychczasowych doświadczeń wynikało, że kino Bliskiego lub Dalekiego Wschodu przekraczało moją wytrzymałość na specyficzne dla wrocławskiego festiwalu długie ujęcia. I chyba stało się coś niebywałego. Otóż nauczyłam się kontemplować kino…
Do ulubieńców nowohoryzontowej publiczności należy tajwański reżyser – Tsai Ming-liang. Dla mnie Bezpańskie psy były pierwszym zetknięciem z tym twórcą. Film trwał 138 minut i składał się z 81 ujęć. Policzyłam. Zrobiłam to, ponieważ zachwyciło mnie już pierwsze ujęcie. W łóżku śpi dwoje dzieci. Spokojnie oddychają przytulone do siebie. Przy łóżku siedzi kobieta, która tępo spogląda w jakąś odległą przestrzeń, którą widz może sobie tylko wyobrazić. Jednocześnie powolnym, beznamiętnym ruchem rozczesuje piękne, kruczoczarne włosy.
I każde kolejne ujęcie miało właśnie taki charakter ruchomego obrazu, a wszystkie one składały się w na poły realistyczną, na poły senną opowieść. Z tą ruchomością obrazów w sumie wcale bym jednak nie przesadzała. Wśród tych 81 ujęć zdarzały się takie, które trwały po kilkanaście minut. I nie tylko nie były nudne, ale wręcz hipnotyzujące (chyba lubię ostatnio to słowo…). Każdy kadr był doskonale proporcjonalny, wyważone kolory, odpowiednie operowanie kontrastem, zminimalizowanie ruchu, a nawet bezruch postaci. To, co na ekranie było rzeczywiście ruchome, brało swój początek z natury – wiatr, rzeka, deszcz… Ludzie poruszali się bardzo powoli i na długo zastygali w zapatrzeniu, oczekiwaniu, w cierpieniu.
Mimo estetycznego zachwytu długo nie rozumiałam sensu takiego budowania  filmowej narracji. Przecież w Ojcu chrzestnym też nie ma ani jednego złego kadru, a przez cały czas się coś dzieje i dzieje. Po co więc tworzyć taki film jak Bezpańskie psy? Zamiast tego taniej by wyszła wystawa fotograficzna… Zrozumiałam jednak i sens, i niezwykłość tego filmu, patrząc na przedostatnie (chyba) ujęcie. Przez blisko piętnaście minut bserwowałam dwie twarze wpatrzone w obraz. Tych dwoje nie powiedziało do siebie ani słowa. Na ich twarzach działa się jednak cała opowieść – o miłości, tęsknocie, lęku przed zbliżeniem i lęku przed oddaleniem się od siebie, o zagubieniu, niemocy, a przede wszystkim o poczuciu osamotnienia. Zachwyciło mnie, że mogę bezkarnie przyglądać się intymności tych twarzy – nigdzie indziej nie byłoby to możliwe.
Słów w filmie jest niewiele, a to, co najważniejsze zamyka się w obrazach i symbolach. Wielu z nich nie rozumiem, choć większość intuicyjnie potrafię chyba odczytać. To film o samotności człowieka w świecie cywilizacyjnej pustki, o bezradności wobec mechanizmów globalizacji, o frustracji wynikającej ze zniewolenia codziennymi obowiązkami. Z drugiej strony Tsai Ming-liang pokazuje, jak łatwo się odczłowieczyć. Zamienić w zwierzę, które zaspokaja tylko najbardziej podstawowe potrzeby – najeść się i wyspać. Brzmi znajomo? Człowiek zlagrowany Borowskiego też tak funkcjonował...
Ta metafora współczesnego świata jest zatem porażająca. Świat jako wielki obóz koncentracyjny, w którym każdy jest od kogoś lub czegoś zależny. Nie da się być jego częścią bez utraty godności. Jesteśmy bowiem wszyscy trybikami w machinie zniewolenia i (samo)zniszczenia. Jeśli chcemy być niezależni i wolni, pozostaje nam jedynie wybór żywota bezpańskiego psa…

Koszmar Marfana



Moje ślepe serce, reż. Peter Brunner, Austria 2013.

Jeden z trzech filmów konkursowych, które udało mi się zobaczyć – pozostałe to Biały cień i Jak całkowicie zniknąć. Filmy konkursowe na Nowych Horyzontach mają specyficzny charakter, są zdecydowanie niekomercyjne, a w każdym razie rzadko takie są. Wynika to przede wszystkim z ich poetyki, z faktury taśmy filmowej, z pracy kamery, montażu. W filmach, do których większość widzów jest przyzwyczajona, wszystkie te wymienione elementy służą ułatwieniu odbioru. Jako widzowie jesteśmy więc rozpieszczeni. W filmach na główny konkurs festiwalowy widać szwy, widać pewną nieprzystawalność pomysłów reżysera do możliwości percepcyjnych przeciętnego widza i, co ważniejsze, jest to efekt w pełni zamierzony. Nie oznacza on wcale lekceważenia widza, jest raczej wyrazem swego rodzaju sprzeciwu wobec ograniczeń, na które pozwalamy sobie z przyzwyczajenia do kina łatwego w odbiorze.
Skłamałabym jednak, próbując przekonać moich Czytelników, że dobrze czuję się na sali kinowej, gdy nie rozumiem, co oglądam.  Peter Brunner, reżyser filmu Moje ślepe serce nie ma litości dla widza. Obraz jest czarno biały, nakręcony kamerą video, z ręki. Akcja fragmentaryczna, pozbawiona chronologii, łącząca wątki z pozoru zupełnie niełączliwe. A przy tym film jest brutalny, nagromadzone w nim przejawy agresji i autoagresji wydają się nie mieć przyczyny, przez co ich wymowa jest jeszcze mocniejsza. Jeden z widzów zapytał nawet reżysera o sens takiego epatowania przemocą, ale twórca nie był zbyt rozmowny, nie chciał odpowiadać na pytania.
Przyznał jednak, że pod wieloma względami jest to film bardzo osobisty. Szczególnie dwa tematy zostały potraktowane obsesyjnie – relacje z matką i choroba. Pierwszy z nich wyraża się w niezwykle zmysłowej relacji matki z synem, można tu mówić o wyraźnym kompleksie Edypa. Istotniejszy jednak dla mnie jako odbiorcy jest temat drugi. Główny bohater filmu cierpi bowiem na Zespół Marfana. Każda choroba jest specyficznym rodzajem uwięzienia, ograniczenia. Marfan jednak działa chyba na wszystkie układy organizmu człowieka. Najczęstszym objawem jest niemal całkowita utrata wzroku, charakterystyczny wygląd – bardzo szczupła sylwetka, wychudzona i pozbawiona mięśni, długie nogi przy stosunkowo krótkim tułowiu. A przy tym choroba oddziałuje także na układ neurologiczny, powodując różnego rodzaju zaburzenia osobowości.
 Brunner przyznał, że temat choroby jest mu bliski ze względu na własne doświadczenia z ciałem, które odmawia współpracy; z chorobą, która zawsze w mniejszy lub większy sposób wyklucza ze społeczeństwa. Te doświadczenia łączą reżysera z aktorem, grającym główną rolę - Christosem Haasem, który także cierpi na zespół Marfana.
Z mojego punktu widzenia najistotniejszym walorem tego filmu był fakt, że jeszcze zanim wyszłam z sali kinowej, sprawdziłam na czym polega ta choroba. Czy zrobiłabym to po filmie w tradycyjny sposób opowiadający tę historię? Chyba nie, bo wszystko podano by mi na tacy. A wiedza bierze się przecież z własnych poszukiwań.
Film jest okrutny. Bohater jest okrutny. Reżyser jest okrutny. I chyba nie ma innego sposobu, żeby o takim doświadczeniu opowiedzieć prawdziwie. To nie jest film do podobania się, ani nawet do rozumienia w kategoriach fabularnych. Ważniejsze wydaje mi się pokazanie koszmaru, w jakim żyje człowiek chory i tą chorobą ograniczony. Wykoślawiony. Zewnętrznie i wewnętrznie.

wtorek, 5 sierpnia 2014

Życie bez miłości to gówno!

Jak całkowicie zniknąć, reż. Przemysław Wojcieszek, Polska 2014




Kadr z filmu

Mój jedyny polski film na festiwalu. Polski, a jednak nie polski, bo wszystko dzieje się w Berlinie i po niemiecku. Chociaż główna bohaterka myśli jednak po polsku… Rzecz w tym, że to w jakim języku bohaterowie mówią czy myślą, nie ma tutaj szczególnego znaczenia. Film toczy się obrazami i muzyką. Piękny przykład zasady, że w kinie ma być dzianie się, a nie gadanie.
Czy podobał mi się ten nowy Wojcieszek? Różnie z tym jest. Z jednej strony ideałem jest dla mnie kino, w którym jest mądre gadanie w dzianiu się, a tego mi tu trochę brakowało. Z drugiej strony ten film ma hipnotyzującą siłę i wciąga widza w świat bohaterek, w berlińską grę świateł, w pulsujące nocne życie miasta i w rodzące się uczucie. Reżyser podczas spotkania mówił, że chciał osiągnąć efekt snu i rzeczywiście – film jest bardzo oniryczny. Bohaterki mają baśniowe imiona – Gerda i Mała Rozbójniczka. Noc, która na ekranie trwa zaledwie półtorej godziny, wydaje się ciągnąć w nieskończoność. Bohaterki odwiedzają ciągle te same miejsca, tańczą, piją, jedzą, a jedna z nich uprawia nawet przygodny seks w toalecie. Wszystko to prowadzi do wzajemnej fascynacji, ale i do zderzenia się rzeczywistości z marzeniem. Mała Rozbójniczka jest matką dwojga dzieci, której życie zamieniło się w nieznośną rutynę, a Gerda – z pozoru wolna – jest samotnym wilkiem w dżungli wielkiego miasta. Obie spragnione ciepła i namiętności wchodzą w tę berlińską przygodę jak w sen.
Kadr z filmu
Miłość ma swoje fazy – fascynacja zmienia się w przywiązanie, przywiązanie w rutynę, rutyna w bliskość lub oddalenie (zależy od szczęścia), ale ten pierwszy dzień lub pierwsza noc są zawsze najpiękniejsze i chciałoby się je rozciągnąć na wieczność. Właśnie to robi Wojcieszek w Jak całkowicie zniknąć. Cokolwiek zdarzy się później, jakąkolwiek decyzję podejmą bohaterki na temat swojej przyszłości, nic już nie będzie tak niezwykłe, tajemnicze i mocne jak ta noc skradzionych rowerów i skradzionej namiętności.
Podczas tej nocnej eskapady dziewczyny wykrzykują jedno bardzo ważne zdanie: „Życie bez miłości to gówno!” Czym jest więc miłość według Wojcieszka? Chwilą zapomnienia? Ucieczką od codzienności? Ulotnym marzeniem… Gdyby iść za taką filozofią i żyć tylko chwilą, można by codziennie przeżywać nową miłość. Cóż za bogactwo doznań! Mnie się jednak mimo wszystko wydaje, że gównowatość życia bez miłości polega na uciekaniu od niej, na lęku przed odpowiedzialnością lub odrzuceniem. Lęku tak wielkim, że wpada się w przypadkowe ramiona, by choć przez chwilę poczuć się ważnym. Uciekając, można jednak przegapić te, które jakimś cudem nie są jednak przypadkowe…

poniedziałek, 28 lipca 2014

Diagnoza Dumonta.


Mały Quinquin, reż. Bruno Dumont, Francja 2014.


Zauważyłam dwie prawidłowości w dobranych przeze mnie filmach. O dziecięcych bohaterach już wspominałam w jednym z wcześniejszych wpisów. Drugą jest dominujący we wszystkich wybranych przeze mnie filmach temat rozprzestrzeniającego się zła – wokół nas  i w nas. Mały Quinquin Dumonta to film, którego bardzo się bałam. Po pierwsze, ponad trzy godziny. Dla moich wiecznie gdzieś maszerujących (bez mojej zgody) nóg to spory wysiłek. I ta obawa okazała się uzasadniona, niestety… Po drugie, widziałam wcześniej dwa (tylko!) filmy Dumonta i fanką nie zostałam. Poza szatanem  chyba dopiero teraz po czasie potrafię docenić, a Camille Claudel owszem podobał mi się bardzo, ale długość niektórych ujęć mocno przekraczała moje percepcyjne zdolności.
Tymczasem na żadnym z filmów, które do tej pory widziałam na festiwalu, nie śmiałam się tak głośno i tak dużo. Galeria dziwadeł. Tym razem nie przerażających jak w Poza szatanem, tylko śmiesznych – kapitan van der Weyden i porucznik Carpentieri. Jeden z oczami, które zdają się wystrzelone ze sprężynek, wykonujący całe mnóstwo przyruchów i wygłaszający najgłupsze komentarze o życiu i metodach śledczych, jakie kiedykolwiek słyszałam. Drugi z zębami, między którymi wieje wiatr  i ciągłym tępawym zamyśleniem. Klimat filmu jest dzięki tym postaciom trochę jak z Monty Pythona, trochę jak z pastiszu francuskich i angielskich kryminałów z lat pięćdziesiątych. Nawet słynny ostatnio serial True dethective też się pojawił. Dla miłośników kryminału nowy Dumont to naprawdę smaczny kąsek.
Było jednak w tych salwach śmiechu coś niepokojącego. Od samego początku wydawało mi się, że reżyser się widzem okrutnie zabawia, że zagra nam za ten śmiech na nosie. Bo z czego się właściwie śmiejemy? Z upośledzenia, niedoskonałości, braku urody. Śmiejąc się tak, że aż dostałam ataku kaszlu, zrozumiałam nagle, że jestem jak pierwszy lepszy dzieciak w szkole, który przy wsparciu tłumu śmieje się z mniej zdolnego kolegi. Uświadomiłam sobie, że ten śmiech płynie z pogardy dla niedoskonałości innych. I zawstydziłam się… Śmiałam się nadal, ale już z wyraźnym poczuciem dyskomfortu na sumieniu. I czekałam na tę łyżkę dziegciu, którą Dumont zatruje cały film.
I doczekałam się. W pewnym momencie czarnoskóry chłopiec, muzułmanin, przez inne dzieci – na czele z tytułowym bohaterem – potraktowany zostaje jak intruz, wyrzutek. Dziewczyna, której zwierzył swoje uczucia pozwala go ośmieszyć. Chłopak przyjmuje postawę religijnego islamisty, który po wystrzelaniu z karabinu niemal całego magazynku, ostatnią kulę przeznacza dla siebie. I już nie jest śmiesznie. Tę scenę, pozornie od czapy, można czytać na wiele sposobów. Na przykład jako (auto)oskarżenie – my się świetnie bawimy, siedzimy w kinie i pękamy ze śmiechu, a obok nas giną dzieci, toczą się religijne (i nie tylko) wojny.
I nagle komiczna, makabrycznie przerysowana zagadka śmierci ludzi zjedzonych przez krowy, którą z takim zaangażowaniem próbują rozwiązać van der Weyden i Carpentieri okazuje się być tylko pretekstem do rozważań o złu, które coraz wcześniej rodzi się w człowieku. Nagle zmienia się metoda uśmiercania ofiar – można je utopić, udusić… A śliczną dziewczynę, która myśli, że umie śpiewać i nie stać jej nawet na uśmiech dla wielbiciela, mogą na przykład zjeść świnie… Głupawy van der Weyden wreszcie zaczyna rozumieć, że cały cykl zbrodni to eksterminacja zła. Kto następny?
Quinquin to mały łobuz z zajęczą wargą, który jednak świetnie sobie radzi w grupie. Jako jedyny ma dziewczynę i właściwie przewodzi grupce kumpli. Z początku jego żarty, jak wrzucenie do domu petardy, wydają się nam nieszkodliwe i zabawne. Z czasem jednak zabawy Quinquina okazują się mieć coraz poważniejsze konsekwencje. Zaczynamy rozumieć, że tego chłopca zło toczy jak kornik drewno…


Hiob kontra Lewiatan.


Lewiatan, reż. Adrey Zviagintsev, Rosja 2014 
 
Uwaga! Spoiler!!!

Na obraz Zwyagintseva wybrałam się w ciemno. Widziałam wcześniej Powrót i Elenę. Muszę jednak przyznać, że z każdym kolejnym filmem jestem nieco rozczarowana. To było dobre kino, ale reżyser bardzo wysoko sam sobie postawił poprzeczkę Powrotem i nie udaje mu się jej przeskoczyć.  Może to przekleństwo świetnego debiutu – potem widzowie oczekują, że każde kolejne dzieło będzie lepsze. I Zwyagintsev chyba wpadł w te sidła.Tak myślę. Ale to bardzo subiektywne odczucia i bardzo chętnie się z kimś na ten temat nie pozgadzam.
Lewiatan  jest filmem z przepięknymi kadrami, takimi właśnie, które od razu skojarzyły mi się z klimatem Powrotu. To historia Kolii i jego rodziny, rosyjskiego Everymana. Albo raczej Hioba, na którego spadają wszystkie możliwe nieszczęścia. Utrata pracy, majątku, domu, wreszcie opuszcza go także żona z kochankiem. Gdy mężczyzna mimo wszystko wybacza zdradę, kobieta zostaje zamordowana. Na domiar wszystkiego to Kolia zostaje o tę zbrodnię oskarżony i skazany na 15 lat w kolonii karnej o zaostrzonym rygorze. Wszystko zostaje mu zatem odebrane, nawet wolność. Tymczasem pop z miasteczka właśnie Hioba stawia mu za wzór, mówiąc że cierpiącemu patriarsze ze Starego Testamentu Bóg ukazał się w postaci huraganu i pouczył, że cierpienie trzeba po prostu przyjąć. Zapomniał jednak dodać, że Bóg wcześniej o duszę Hioba założył się z szatanem.
Film według mnie należy czytać na dwóch płaszczyznach – dosłownej i symbolicznej. Spójrzmy na przedstawione w filmie relacje między ludźmi, skomplikowane, choć dość typowe; na przerażający obraz rosyjskiego pijaństwa i związany z nim wątpliwej jakości humor (nie reżysera, ale wstawionych bohaterów); na skorumpowanych przedstawicieli prawa i urzędów publicznych, których łączą mafijne układy; na portret Putina w gabinecie burmistrza, który szefuje całej tej podłej bandzie; wreszcie na trudny pod każdym względem, a w szczególności ekonomicznym, żywot przeciętnego Rosjanina… Z tych wszystkich wątków rysuje się nam wizja współczesnej Rosji, realistyczna i przytłaczająca. Niewątpliwie bardzo prawdziwa.
Z drugiej jednak strony w całą te historię wpisana jest – moim zdaniem wcale nie nachalnie – problematyka biblijna. Nie tylko Hiob-Kolia jest tego przykładem, ale przede wszystkim zasygnalizowany już w tytule motyw Lewiatana – starotestamentowego potwora morskiego, który w języku hebrajskim oznacza dosłownie wieloryba. W Biblii Lewiatanowi przypisywano różne role – węża, krokodyla, potwora morskiego, demona. W wierzeniach kabalistycznych przewidywano, że na Sądzie Ostatecznym człowiek prawy otrzyma do spożycia mięso Lewiatana – taki symbol zwycięstwa dobra nad złem. Tomasz z Akwinu natomiast opisywał Lewiatana jako demona zazdrości (nie szperałam w bibliotekach, brakuje na to tutaj czasu, poszłam na łatwiznę – Lewiatan). W filmie kilkakrotnie pojawia się na ekranie wieloryb – czy to w postaci leżącego na plaży szkieletu, czy też przepływający dyskretnie przy brzegu. Najwymowniej symbolika tego zwierzęcia przedstawiona została w scenie, gdy żona Kolii stoi na skarpie, patrząc w morskie odmęty. Towarzyszy jej złowroga śliskość Lewiatana. Kobieta dźwiga brzemię winy – zdradziła nie tylko męża, nie tylko jego serce złamała. Jej zrozpaczony pasierb z płaczem woła do ojca: „wygoń ją z domu, wygoń ją”. Chwilę później dowiadujemy się o śmierci niewiernej żony.
Zginęła od uderzenia tępym narzędziem w głowę. Zbrodnia w afekcie, zazdrosny mąż. Prosty rachunek. Za prosty. Ten, kto faktycznie stoi za śmiercią kobiety jest prawdziwym Lewiatanem. Nie żadnym demonem, tylko prostackim, grubym i cynicznym człowiekiem, który po zniszczeniu życia prostego człowieka i jego rodziny, staje w cerkwi przed Bogiem i rozmodlonym głosem mówi do syna: „Bóg na ciebie patrzy”.
Broń nas, Boże, przed Lewiatanem! Broń nas, Panie, przed drugim człowiekiem…